Roomschen godsdienst in Vierlingsbeek

“Hoog boven de dorpkens, die meeslingeren met de bochten van de Maas, hoog boven de huizen, die dicht opeen gebouwd werden op de kliffen langs de rivier, steekt steil en zwaar de Beekse toren”.

De eerste houten kerk van Vierlingsbeek werd waarschijnlijk omstreeks 1000 reeds vervangen door een stenen exemplaar. Tussen 1450 en 1475 werd het Vierlingsbeekse kerkgebouw vervangen, doch reeds rond 1500 besloten de daar gevestigde katholieken een nagelnieuwe kerk in Gotische stijl naar de heersende modetrend te bouwen.

De Beekse kerk van onze voorouders werd toegewijd aan Rome’s belangrijkste martelaar na Petrus en Paulus, de van oorsprong Spaanse Sint-Laurentius. Deze heilige siert tevens nog steeds het gemeentewapen van Vierlingsbeek. De parochie ressorteerde sedert haar ontstaan tot in 1559 onder het oude dekenaat Cuijk, dat deel uitmaakte van het aartsdiaconaat Kempenland. Met nog zeven andere aartsdiakenaten vormde dit het oorspronkelijke bisdom Tongeren, op haar beurt deel van het aartsbisdom Keulen.

Ongeveer 450 jaren zou de drieschepige, 60-meter hoge toren van de laatmiddeleeuwse kerk van Vierlingsbeek het landschap van Oost-Brabant domineren! De kerk overleefde immers de geschiedenis ongeschonden tot het begin van de vorige eeuw, toen ze op 6 oktober 1944 door de terugtrekkende Duitse troepen in enkele seconden totaal werd verwoest; een lot dat trouwens bijna alle kastelen en kerken in de omgeving ondergingen.

Tussen de jaren 1952-1953 werd in Vierlingsbeek een volledig nieuwe kerk gebouwd, met tegen de muren sommige oude kruisen (diverse uit 1633!) die vroeger boven de graven rondom stonden. De nieuwe kerk bezit tevens een vroeg 16de eeuwse kruisgroep dewelke zowel de beeldenstorm van 1648 als de verwoesting van 1944 heeft overleefd.

De vrede van Munster

In Munster werd er in 1648 de lang verhoopte vrede gesloten tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden. Eigenlijk mag men dus pas vanaf 1648 van de Republiek der Verenigde Nederlanden spreken, hoewel de Noordelijke Nederlanden feitelijk al voor die datum onafhankelijk van de Spaanse koning waren. In ieder geval was dit het einde van de Tachtigjarige Oorlog, en de Spaanse koning (en daarmee feitelijk alle Europese mogendheden) alsmede het Duitse Rijk erkende de ‘Verenigde Nederlanden’ als vrije en soevereine staat. Het gevolg van de lange opstand kan dus worden samengevat als het uiteengaan van de 17 Nederlandse gewesten in de soevereine Republiek en de van Spanje afhankelijke Zuidelijke Nederlanden. Het tegenwoordige België bleef aldus onder Spanje (1579-1713), onder Oostenrijk (tot 1794), onder Frankrijk (tot 1815) en onder Nederland.

Na de vrede van Münster werd de vrije uitoefening van de Roomschen godsdienst in Vierlingsbeek (zoals elders) verboden en de hervormde staatsgodsdienst bindend.  De pastoors werd het werk onmogelijk gemaakt, hun inkomsten geconfisqueerd en Kerken kwamen in handen van de hervormden.  Zo lezen we van de hand van de pastoor van Sambeek:

“1648, den 2 augusti hebben de Geusen eerstmael gepredickt tot Sambeek ende eenige daghen daer naer sijn alle autaren in het landt van Cuijck efgebrocken.”

Katholieken en protestanten

De grote massa Katholieken moest genoegen nemen met een schuilkerk of schuurkerken in een weiland, zoals de noodkerk van de Vierlingsbeekse gelovigen in het vrije Limburgse land: op de zuidelijke (Spaanse) oever van de Loobeek op de Smakt onder Venray. Al snel moesten de Staten-Generaal constateren dat de maatregelen om andere religies dan de staatsgodsdienst te bemoeilijken, niet het gewenste effect hadden.  In de praktijk bleef eigenlijk vaak een zekere vrijheid van godsdienst bestaan, zodat de schuilkerken in vele gevallen wel oogluikend werden toegestaan. Doch de onderlinge relatie tussen de godsdiensten was niet steeds ideaal, want een protestants meisje dat in 1685 naar de katholieke schuurkerk ging was in de ogen van de sinds 1648 eerste Vierlingsbeekse predikant Petrus Teschenmäcker een “Babylonische hoere (omdat ze) stoutelick in de paepse schuyr ging”.

De pastoor en herder van de schuilkerk te Vierlingsbeek was toen Livinus van Lovendael.

De uit het Duitse Eberfeld afkomstige dominee Teschenmäcker bleef maar liefst 38 jaar in Vierlingsbeek! Alleen in 1672 moest de dominee korte tijd vluchten voor het oprukkende Franse leger. Tijdens zijn domineeschap groeide het aantal leden van de Hervormde Gemeente gestaag; vele katholieken uit het dorp stapten over op het protestantisme.

Wij lezen verder in de marge van het oude trouwregister van de hervormde gemeente te Vierlingsbeek:

“Ingevolge het echtreglement der Staten Generaal moesten ook de Katholieken hunne roepen voor de protestantse predikant laten geschieden en voor hem trouwen. Daarom staan in dit register de meeste Katholieken geboekt, en slechts weinig hervormden.”

Huwelijk voor de hervormde predikant

Destijds kon men dus kiezen tussen een huwelijk voor de schepenen van de gemeente, ofwel voor de hervormde predikant. De meer gefortuneerde verkozen het dure huwelijk voor de schepenen, de minder rijken vergenoegden zich met het minder kostelijke huwelijk voor de hervormde predikant.

Dat een huwelijk tussen bijvoorbeeld de Rooms Katholieke Jan Willems en de hervormde Johanna Catharina Van Overschie vele jaren later nog steeds geen eenvoudige gebeurtenis was, lezen we van de hand van de Beekse predikant Johan Wilhelm Goldbach in zijn kerkelijk register:

“Om dat de moeder van de bruijt dit houwelijk niet wilde toestaan, om dat de bruijdegom Rooms, en de bruijt gereformeerd was, so heeft den bruijdegom bij de ondertrouw coram me & hic quatuor testibus belooft haer noijt over de religie te willen moeien: Ook heeft de bruijt beloften gedaen haere religie te willen leven en sterven;
Den 19 julij heeft de moeder van de bruijt het derde gebod van deze ondertrouw laten stuijten, om dat men haer hadde aangediend dat hare dogter te Venray Rooms geworden was, sij gaf met veel tranen te kennen dat sij niet eer haer consent tot dit houwelijk gegeven hadde, voor dat haer bruijdigom en bruijt grote beloften nopens de religie gedaen hadden. Deze beloften nu door de dogter verbroken sijnde, was ook haar consent alleenig gegrondt op die condities van selve te niet gedaen.”

Niet onze Henricus !

In het nabij gelegen Overloon van het midden van de 18de eeuw was (in 1745) een Henricus Arts als pastoor actief (dezelfde periode als onze stamvader Henricus Arts).  De pastoor bleek het niet zo nauw te nemen met het celibaat, vanouds ’n heet hangijzer, en werd gedwongen af te treden.  Het staat echter vast dat het niet onze stamvader betreft, daar deze Henricus later wordt aangetroffen als pastoor op het waddeneiland Ameland, waar hij aan de voet van de oude toren van Nes begraven is in 1771.

Laurentius kerk weer terug voor de Rooms- Katholieken

Op grond van artikel 6 van de Additionele bepalingen van de staatsregeling van 1798 had de Hervormde Gemeente op 15 juli 1800 de parochiale Laurentius kerk weer terug moeten geven aan de Rooms- Katholieken, daar die kerkgenootschap in Vierlingsbeek de meeste zielen telde. De Vierlingsbeekse kerk was tevens de moederkerk van Overloon en Groeningen.   De Hervormde Gemeente had vanaf dat moment geen kerkgebouw meer voor het houden van kerkdiensten, zodat deze in een kamer van de pastorie gehouden werden. Onder leiding van dominee Stephanus Hanewinckel, en gesteund door een gift van Lodewijk Koning van Holland, bouwden de overgebleven protestanten een nieuw kerkje dat echter niet al te stevig bleek te zijn. Al in 1811 moest dominee Bronckhorst weer een nieuw gebouw laten neerzetten, dat ook al in 1839 gedeeltelijk instortte.

In 1843 is uiteindelijk het kerkje gebouwd zoals dat nu nog bestaat, het eenvoudige “Koningskerkje” dat tot 1997 dienst deed als kerkgebouw voor de Nederlandse Hervormde Gemeente van Boxmeer – Vierlingsbeek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s